โดยปกตินอกจากบริษัทนิติบุคคลจะต้องทำบัญชี ปิดงบการเงินแล้ว ก่อนยื่นภาษีต้องมีผู้สอบบัญชีตรวจสอบและรับรองความถูกต้องของข้อมูลการเงินเป็นประจำทุกปีด้วย โดยสิ่งที่สำคัญคือเรื่องของ “ผู้ตรวจสอบบัญชี” จะต้องไม่มีส่วนเกี่ยวข้องกับกิจการ และเป็นคนละคนกับคนที่ทำบัญชี (สามารถตรวจสอบลักษณะกิจการแบบไหนบ้างที่ต้องมีผู้สอบบัญชีได้จากบทความ ผู้สอบบัญชี) ดังนั้น กิจการจำเป็นต้องจ้างผู้สอบบัญชีอิสระ หรือ บริษัทตรวจสอบบัญชี เข้ามาตรวจสอบและรับรองบัญชีให้ ก่อนส่งให้กรมพัฒนาธุรกิจการค้า
ทั้งนี้ ต้องพิจารณาให้ดีก่อนว่า ผู้สอบบัญชีอิสระ หรือ บริษัทตรวจสอบบัญชี แบบไหนที่กิจการควรเลือกใช้บริการ โดยปัจจัยหลักๆ มีดังนี้ค่ะ
บริษัทตรวจสอบบัญชีติดต่อง่าย มีหลักแหล่งชัดเจน
ส่วนใหญ่การให้บริการด้านตรวจสอบบัญชี จะมีทั้งแบบที่เป็นผู้สอบบัญชีอิสระ รับตรวจสอบบัญชีเป็นหลัก และที่อยู่ในรูปแบบบริษัทตรวจสอบบัญชี ซึ่งให้บริการหลายอย่างไม่ว่าจะเป็นการเงิน บัญชี และภาษี ทั้งแบบรายเดือนและรายปี จึงต้องมีการพูดคุยปรึกษากันอย่างต่อเนื่อง
ดังนั้น เวลากิจการเลือกเฟ้นหาผู้สอบบัญชีมาตรวจสอบบัญชีให้กับกิจการของตนเองนั้น ควรเลือกบริษัทตรวจสอบบัญชีหรือผู้สอบบัญชีที่มีหลักแหล่งที่ตั้งชัดเจน เพื่อเป็นเครื่องการันตีว่า บริษัทตรวจสอบบัญชีที่กิจการเลือกจะไม่หนีหายไป
อีกทั้งต้องติดต่อได้ง่าย เพื่อให้กิจการสามารถปรึกษาได้อย่างรวดเร็ว ติดต่อประสานงานได้ง่ายและสะดวก สามารถทราบรายละเอียดต่างๆ ที่เกิดขึ้นกับบัญชีของกิจการได้อย่างต่อเนื่อง
มีคุณสมบัติเป็นผู้สอบบัญชี
บริษัทตรวจสอบบัญชีที่มีคุณภาพ จะต้องมีผู้สอบบัญชีที่มีคุณสมบัติและได้รับอนุญาต หรือ Certified Public Accountant (CPA) ซึ่งผู้สอบบัญชีได้รับอนุญาต มีหน้าที่ตรวจสอบงบการเงินตามมาตรฐานสอบบัญชี เพื่อแสดงความเห็นต่องบการเงินว่างบการเงินที่กิจการได้จัดทำขึ้นนั้นถูกต้อง เป็นไปตามมาตรฐานรายงานทางการเงินหรือไม่
โดยผู้สอบบัญชีจะต้องสอบผ่าน และมีประสบการณ์ทำงานตามที่สภาวิชาชีพบัญชีกำหนด รวมถึงต้องมีคุณสมบัติตามที่คณะกรรมการตรวจการปฏิบัติงานเกี่ยวกับการสอบบัญชี (ก.บช.)กำหนด ดังนี้
- จบการศึกษาทางด้านการบัญชี หรือประกาศนียบัตรทางการบัญชี ที่ ก.บช. เทียบว่าไม่ต่ำกว่าปริญญาตรี
- เคยปฏิบัติงานเกี่ยวกับการสอบบัญชี (เก็บชั่วโมงการทำงานตรวจสอบบัญชี และเวลาการทำงานครบตามที่กำหนด)
- อายุครบ 20 ปีบริบูรณ์
- มีสัญชาติไทย หรือสัญชาติของต่างประเทศที่ยินยอมให้บุคคลสัญชาติไทย เป็นผู้สอบบัญชีในประเทศนั้นได้
- ไม่ประพฤติเสื่อมเสีย หรือบกพร่องในศีลธรรมอันดี
- ไม่เคยต้องจำคุกในคดีที่ ก.บช. เห็นว่าอาจนำความเสื่อมเสียมาสู่วิชาชีพ
- ไม่เป็นบุคคลวิกลจริต สติฟั่นเฟือน ไม่สมประกอบ
- ไม่ประกอบอาชีพอื่นที่ไม่เหมาะสม หรือทำให้ขาดความอิสระในการเป็นผู้สอบบัญชี
บริษัทตรวจสอบบัญชีต้องเป็นคนละแห่งกับบริษัทรับทำบัญชี
เนื่องจากกฎหมายได้กำหนดให้กิจการต้องมีการจัดทำงบการเงิน พร้อมกับต้องจัดให้มีการตรวจสอบและรับรองบัญชีจากผู้สอบบัญชีรับอนุญาต โดยจะต้องให้บุคคลภายนอกบริษัทและเป็นอิสระจากกิจการ เป็นผู้ตรวจสอบบัญชีเท่านั้น จึงจะสามารถดำเนินการตรวจสอบบัญชีได้
สำหรับกิจการที่มีพนักงานประจำทำบัญชีอยู่แล้ว มีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องหาบุคคลภายนอกที่ไม่มีส่วนเกี่ยวข้องกับกิจการมาตรวจสอบบัญชี ซึ่งกิจการสามารถเลือกได้ทั้งแบบที่เป็นผู้สอบบัญชีอิสระ และที่อยู่ในรูปแบบบริษัทตรวจสอบบัญชี
ส่วนกิจการที่จ้างสำนักงานบัญชีให้ทำบัญชีให้ ส่วนใหญ่สำนักงานบัญชีจะมีบริการรับตรวจสอบบัญชีอยู่ด้วย แต่ตามกฎหมายสำนักงานบัญชีที่ทำบัญชีให้กับกิจการใดๆ ก็ตามจะไม่สามารถตรวจสอบบัญชีให้ได้
ด้วยเหตุนี้เมื่อสำนักงานบัญชีจัดทำบัญชีเสร็จสิ้น จะมีหน้าที่ส่งต่อให้กับบริษัทตรวจสอบบัญชีพันธมิตรให้เป็นผู้ตรวจสอบบัญชีให้แทน ซึ่งกิจการสามารถจ้างทำบัญชีพร้อมกับตรวจสอบบัญชีได้จากสำนักงานบัญชีเดียวกันได้เลย (ขึ้นอยู่กับข้อตกลงของแต่ละสำนักงานบัญชี)
ผู้สอบบัญชีต้องมีความรู้ความชำนาญในการตรวจสอบบัญชี
กิจการควรเลือกผู้สอบบัญชีจากบริษัทตรวจสอบบัญชี หรือผู้สอบบัญชีอิสระ ที่มีความชำนาญและแม่นยำในการตรวจสอบบัญชี มีความรู้ความสามารถและมาตรฐานการปฏิบัติงาน เพื่อให้ปฏิบัติงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ผู้สอบบัญชีจะต้องสามารถวางแผนและควบคุมงานสอบบัญชี กระทั่งรวบรวมหลักฐานการตรวจสอบให้เพียงพอแก่การแสดงความเห็นในรายงานการสอบบัญชี โดยไม่มีการคาดคะเนรายการใดๆ ที่ยังไม่เกิดขึ้นของกิจการที่สอบบัญชีมาเกี่ยวข้องด้วย เว้นเสียแต่ว่าเป็นการประมาณการทางบัญชีตามหลักการบัญชีที่รับรองทั่วไป
กิจการอาจพูดคุยสอบถามข้อมูลเบื้องต้นเกี่ยวกับการตรวจสอบบัญชีที่บริษัทตรวจสอบบัญชีแต่ละแห่งใช้ เพื่อเช็กความพร้อมเบื้องต้นของบริษัทตรวจสอบบัญชีนั้นๆ อย่างเช่นหลักการรวบรวมหลักฐานเพื่อใช้ในการตรวจสอบบัญชี ซึ่งแต่ละแห่งมีการใช้ที่หลากหลายดังนี้
- การตรวจ (Inspection)
- การสังเกตการณ์ (Observation)
- การสอบถาม (Inquiry)
- การขอคำยืนยัน (Confirmation)
- การคำนวณ (Computation)
- การปฏิบัติซ้ำ (Reperformance)
- การวิเคราะห์เปรียบเทียบ (Analytical Procedure)
นอกจากนี้ควรเป็นผู้สอบบัญชีที่มีความใฝ่รู้ หมั่นศึกษาหาข้อมูลเพิ่มเติมอัพเดตข่าวคราวทั้งเรื่องการเงิน บัญชี และภาษีอยู่อย่างต่อเนื่อง เพื่อให้ทันต่อเหตุการณ์ต่างๆ สามารถช่วยเหลือได้ในยามที่กิจการต้องการความช่วยเหลือ
ค่าบริการและขอบข่ายงานตรวจสอบบัญชี
สิ่งที่ขาดไม่ได้คือเรื่องของค่าบริการตรวจสอบบัญชี เนื่องจากบริษัทตรวจสอบบัญชีแต่ละแห่งจะมีค่าบริการแตกต่างกัน ผู้สอบบัญชีอิสระหรือบริษัทตรวจสอบบัญชีบางแห่ง อาจรับแค่ตรวจสอบบัญชี และอีกหลายๆ แห่งก็มีบริการแบบครบวงจร ทั้งรับทำบัญชี ภาษี และตรวจสอบบัญชี ค่าบริการเป็นแบบแพ็กเกจ ราคาก็จะถูกกว่าตรวจสอบบัญชีเพียงอย่างเดียว ซึ่งขึ้นอยู่กับการตกลงกันของทั้ง 2 ฝ่ายด้วย
ดังนั้น กิจการควรสอบถามเรื่องค่าบริการและขอบข่ายงานที่ให้บริการจากบริษัทตรวจสอบบัญชีหลายๆ แห่ง รวมถึงข้อตกลงร่วมกันระหว่างผู้ว่าจ้างกับผู้รับจ้าง เพื่อให้เข้าใจตรงกันและดำเนินงานไปในทิศทางเดียวกัน ซึ่งส่วนใหญ่ขอบข่ายงานของการตรวจสอบบัญชีจะประกอบด้วย
- การวางแผน
- การพิจารณารับงานสอบบัญชี
- รวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับบริษัทที่จะทำตรวจสอบ
- วิเคราะห์เปรียบเทียบในเบื้องต้น
- กำหนดระดับการมีสาระสำคัญ
- การประเมินความเสี่ยงในการสอบบัญชีที่ยอมรับได้และความเสี่ยงสืบเนื่อง
- ทำความเข้าใจระบบควบคุมภายในและประเมินความเสี่ยงจากการควบคุม
- พัฒนาแผนการสอบบัญชีโดยรวมและการจัดทำแนวการสอบบัญชี
- การปฏิบัติงานตรวจสอบ
- วงจรรายได้
- วงจรรายจ่าย
- วงจรการผลิต
- วงจรการลงทุน
- วงจรการจัดหาเงิน
- การตรวจสอบที่สำคัญเพิ่มเติม
- การเสร็จสิ้น
- ประเมินผลจากหลักฐานการตรวจสอบบัญชี
- การเสนอรายการปรับปรุงและรายการจัดประเภทบัญชี
- ออกรายงานการสอบบัญชี
เมื่อกิจการผ่านด่านการวิเคราะห์มาแล้วทุกข้อ รวมถึงได้ข้อมูลทั้งในเรื่องของราคา กระบวนการตรวจสอบบัญชีจากบริษัทตรวจสอบบัญชี หลายแห่ง กิจการสามารถนำมาเปรียบเทียบความคุ้มค่าที่จะได้รับ พร้อมตัดสินใจเลือกสิ่งที่ดีที่สุดให้กับกิจการของคุณเองได้ไม่ยากค่ะ

